Giai đoạn 1428 – 1858 là một trong những thời kỳ dài và có ảnh hưởng sâu sắc nhất trong lịch sử Việt Nam. Đây là giai đoạn đất nước bước ra khỏi ách đô hộ của nhà Minh, bước vào quá trình phục hưng quốc gia, phát triển mạnh mẽ dưới chế độ phong kiến, nhưng đồng thời cũng phải trải qua nhiều biến động lớn như nội chiến, phân tranh và thay đổi triều đại.

Thời kỳ này bắt đầu khi Lê Lợi đánh bại quân Minh và lập ra triều Hậu Lê năm 1428, khôi phục nền độc lập cho Đại Việt. Trong thế kỷ XV, đất nước đạt tới đỉnh cao thịnh trị dưới triều vua Lê Thánh Tông, khi bộ máy nhà nước được tổ chức chặt chẽ, luật pháp được hoàn thiện và văn hóa – giáo dục phát triển rực rỡ.

Tuy nhiên, từ thế kỷ XVI, sự suy yếu của triều đình đã dẫn đến nhiều cuộc nội chiến phong kiến. Đầu tiên là cuộc xung đột giữa nhà Mạc và nhà Lê trong thời kỳ Nam – Bắc triều. Sau đó là cuộc Trịnh – Nguyễn phân tranh kéo dài hơn một thế kỷ, khiến đất nước bị chia cắt thành hai vùng chính trị khác nhau.

Đến cuối thế kỷ XVIII, phong trào Tây Sơn bùng nổ, lật đổ các thế lực phong kiến cũ và tạm thời thống nhất đất nước. Sau khi nhà Tây Sơn suy yếu, Nguyễn Ánh lên ngôi hoàng đế năm 1802, lập ra triều Nguyễn – triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam.

Giai đoạn này không chỉ phản ánh sự phát triển và biến động của chế độ phong kiến Việt Nam, mà còn góp phần quan trọng trong việc mở rộng lãnh thổ, phát triển văn hóa dân tộc và hình thành bản đồ Việt Nam hiện đại.

Khởi nghĩa Lam Sơn và sự ra đời của nhà Hậu Lê

Đầu thế kỷ XV, sau khi nhà Hồ thất bại trước quân Minh, Đại Việt rơi vào thời kỳ bị nhà Minh đô hộ (1407 – 1427). Chính quyền đô hộ đã áp dụng nhiều chính sách bóc lột nặng nề, khiến đời sống nhân dân vô cùng cực khổ.

Trước tình hình đó, năm 1418, Lê Lợi – một hào trưởng ở Thanh Hóa – đã dựng cờ khởi nghĩa tại Lam Sơn. Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn ban đầu gặp rất nhiều khó khăn do lực lượng còn yếu và bị quân Minh đàn áp.

Tuy nhiên, nhờ chiến lược đúng đắn và sự giúp sức của nhiều nhân tài như Nguyễn Trãi, nghĩa quân Lam Sơn đã từng bước giành lại thế chủ động. Sau nhiều năm chiến đấu, nghĩa quân liên tiếp giành chiến thắng trong các trận lớn như:

• Trận Tốt Động – Chúc Động (1426)
  
  

• Trận Chi Lăng – Xương Giang (1427)
  
  

Đến cuối năm 1427, quân Minh buộc phải rút khỏi Đại Việt. Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Thuận Thiên, chính thức thành lập triều Hậu Lê, mở ra thời kỳ phục hưng của đất nước.

Thời kỳ thịnh trị của Lê Thánh Tông

Triều Hậu Lê đạt đến đỉnh cao dưới thời vua Lê Thánh Tông (1460 – 1497). Đây được coi là thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của chế độ phong kiến Việt Nam.

Những cải cách lớn của Lê Thánh Tông bao gồm:

Hoàn thiện bộ máy nhà nước

Lê Thánh Tông đã xây dựng một hệ thống quản lý đất nước rất chặt chẽ. Cả nước được chia thành 13 đạo thừa tuyên, mỗi đạo có quan lại quản lý trực tiếp. Bộ máy chính quyền được tổ chức theo mô hình trung ương tập quyền mạnh.

Ban hành Bộ luật Hồng Đức

Bộ luật Hồng Đức là một trong những bộ luật hoàn chỉnh và tiến bộ nhất của thời phong kiến Việt Nam. Bộ luật quy định nhiều vấn đề quan trọng như:

• Bảo vệ quyền lợi của nông dân
  
  

• Bảo vệ quyền thừa kế của phụ nữ
  
  

• Quản lý đất đai và xã hội
  
  

Phát triển giáo dục và khoa cử

Triều đình Hậu Lê rất coi trọng Nho học và giáo dục. Hệ thống thi cử được tổ chức thường xuyên, giúp tuyển chọn nhiều nhân tài cho đất nước. Văn Miếu – Quốc Tử Giám trở thành trung tâm đào tạo quan lại lớn nhất.

Mở rộng lãnh thổ

Năm 1471, quân Đại Việt đánh bại vương quốc Chiêm Thành, mở rộng lãnh thổ xuống vùng miền Trung ngày nay.

Nhờ những cải cách này, Đại Việt trở thành một quốc gia cường thịnh trong khu vực Đông Nam Á vào thế kỷ XV.

Sau thời kỳ thịnh trị, triều Hậu Lê dần suy yếu do:

• Vua chúa ăn chơi, sa đọa
  
  

• Quan lại tham nhũng
  
  

• Nội bộ triều đình tranh giành quyền lực
  
  

Trong bối cảnh đó, Mạc Đăng Dung, một võ quan có thế lực lớn, đã tiến hành đảo chính và lên ngôi hoàng đế năm 1527, lập ra nhà Mạc.

Tuy nhiên, nhiều trung thần nhà Lê không chấp nhận sự thay đổi này. Năm 1533, các lực lượng trung thành với nhà Lê do Nguyễn Kim lãnh đạo đã khôi phục triều Lê tại Thanh Hóa.

Từ đó, đất nước bị chia thành hai chính quyền:

• Bắc triều: Nhà Mạc kiểm soát vùng phía Bắc
  
  

• Nam triều: Nhà Lê Trung Hưng được các thế lực phong kiến ủng hộ
  
  

Cuộc chiến giữa hai triều đại kéo dài gần 60 năm, khiến đất nước rơi vào tình trạng chiến tranh liên miên.

Đến năm 1592, quân Nam triều do Trịnh Tùng lãnh đạo chiếm lại Thăng Long, chấm dứt sự thống trị của nhà Mạc tại trung tâm Đại Việt.

Sau khi nhà Lê được khôi phục, quyền lực thực tế trong triều đình lại rơi vào tay chúa Trịnh. Trong khi đó, ở miền Nam, dòng họ Nguyễn ngày càng phát triển mạnh.

Đến đầu thế kỷ XVII, mâu thuẫn giữa hai thế lực này dẫn đến các cuộc chiến tranh Trịnh – Nguyễn.

Từ 1627 đến 1672, hai bên tiến hành nhiều trận chiến lớn. Tuy nhiên, không bên nào giành được thắng lợi quyết định. Cuối cùng, hai bên chấp nhận lấy sông Gianh làm ranh giới, chia đất nước thành:

• Đàng Ngoài (miền Bắc) do chúa Trịnh kiểm soát
  
  

• Đàng Trong (miền Nam) do chúa Nguyễn cai quản
  
  

Thời kỳ này kéo dài hơn 150 năm, khiến đất nước bị chia cắt lâu dài.

Tuy nhiên, ở phía Nam, các chúa Nguyễn đã tổ chức nhiều cuộc khai hoang mở đất, mở rộng lãnh thổ đến Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long.

Cuối thế kỷ XVIII, cả chính quyền Trịnh và Nguyễn đều suy yếu và tham nhũng. Đời sống nhân dân vô cùng khó khăn.

Năm 1771, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ đã phát động khởi nghĩa Tây Sơn tại Bình Định.

Phong trào nhanh chóng lan rộng và đạt nhiều thắng lợi lớn:

• Lật đổ chính quyền chúa Nguyễn
  
  

• Tiêu diệt quyền lực chúa Trịnh
  
  

• Thống nhất đất nước
  
  

Đặc biệt, năm 1789, vua Quang Trung (Nguyễn Huệ) đã chỉ huy quân Tây Sơn đánh bại 20 vạn quân Thanh trong trận Ngọc Hồi – Đống Đa, bảo vệ vững chắc nền độc lập của dân tộc.

Đây là một trong những chiến thắng quân sự vĩ đại nhất trong lịch sử Việt Nam.

Sau khi nhà Tây Sơn suy yếu, Nguyễn Ánh – hậu duệ của chúa Nguyễn – đã tiến hành nhiều cuộc chiến nhằm giành lại quyền lực.

Năm 1802, Nguyễn Ánh đánh bại hoàn toàn nhà Tây Sơn và lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Gia Long, thành lập triều Nguyễn.

Triều Nguyễn đã thống nhất lãnh thổ Việt Nam và xây dựng một nhà nước phong kiến tập quyền mạnh với trung tâm chính trị tại Huế.

Triều đình đã:

• Xây dựng Kinh thành Huế
  
  

• Ban hành Luật Gia Long
  
  

• Củng cố hệ thống hành chính và quân đội
  
  

• Phát triển hệ thống khoa cử
  
  

Tuy nhiên, trước làn sóng phát triển mạnh mẽ của phương Tây, triều Nguyễn vẫn duy trì chính sách bế quan tỏa cảng, khiến đất nước tụt hậu.

Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng, mở đầu thời kỳ xâm lược và đô hộ Việt Nam.